Van Kraanvogel tot Huismus, van Spreeuw tot Toendrarietgans. Een (beknopt) overzicht van 5 jaar wintervogels tellen in en rondom Veenhuizen. 5 fietstochtjes door een mooi stukje Drenthe.
Intro
Sinds 2020 tel ik ieder jaar vogels in en rondom Veenhuizen. Dit tellen doe ik iedere keer in dezelfde periode (15 december – 1 januari). Steeds via dezelfde route, 20 telpunten, 5 minuten tellen per punt. Zowel ter plaatse als overvliegende vogels tellen mee. Oftewel, de Punt Transect Telling (PTT), een telproject welke al sinds 1978 wordt georganiseerd door SOVON vogelonderzoek Nederland. Op 20 december 2024 heb ik deze telling voor de 5e keer gedaan te Veenhuizen. Na 5 jaar PTT tellingen is het leuk en interessant om even stil te staan bij de soorten en aantallen wintervogels in het historische Veenhuizen.
Resultaten 2024: Recordaantal vogels
Voordat ik ga inzoomen op de afgelopen 5 jaar, eerst nog even een korte samenvatting van de PTT telling 2024. Dit was een zeer geslaagde telling met opvallend veel soorten en hoge aantallen. Dit was deels te danken aan de ideale weersomstandigheden. Op 20 december 2024 stond er weinig wind, het bleef droog en het was erg helder. Deels scheen de zon en met een temperatuur van 7 a 8 graden was het niet erg koud.
Nog nooit telde ik zoveel vogels in Veenhuizen in de afgelopen 5 jaar. In totaal telde ik 2511 exemplaren verdeeld over 55 soorten. Voor meerdere soorten werden records gebroken wat betreft de aantallen. Zo waren soorten zoals Spreeuw, Kolgans, Zwarte Kraai, Vink, Kievit en Stormmeeuw dit keer goed vertegenwoordigd. Van deze soorten waren veel overwinterende groepen aanwezig. Ook Toendrarietgans, Koolmees, Pimpelmees en Putter waren goed vertegenwoordigd. De Huismus liet na een afname in 2022 en 2023, in 2024 weer een toename zien. Het meest spectaculair is de toename van Spreeuw. In 2023 telde ik slechts 17 exemplaren, in 2024 een recordaantal van 558 vogels. Soorten met opvallend lage aantallen betroffen Appelvink (1 ex.) en Koperwiek (18 ex.).
Vergelijkingen per jaar (2020 – 2025): soorten en aantallen
| Jaar | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| Totaal exemplaren | 1014 | 2187 | 1280 | 1029 | 2511 |
| Totaal soorten | 51 | 52 | 49 | 49 | 55 |
Top 5 meest getelde soorten per jaar
| Jaar | Top 5 meest getelde soorten | Aantal individuen |
|---|---|---|
| 2020 | 1. Huismus | 245 |
| 2. Vink | 146 | |
| 3. Koperwiek | 122 | |
| 4. Houtduif | 81 | |
| 5. Wilde Eend | 47 | |
| 2021 | 1. Toendrarietgans | 408 |
| 2. Huismus | 337 | |
| 3. Kolgans | 194 | |
| 4. Roek | 162 | |
| 5. Spreeuw | 123 | |
| 2022 | 1. Toendrarietgans | 259 |
| 2. Huismus | 206 | |
| 3. Stormmeeuw | 151 | |
| 4. Vink | 97 | |
| 5. Merel | 73 | |
| 2023 | 1. Huismus | 123 |
| 2. Vink | 119 | |
| 3. Koolmees | 72 | |
| 4. Kolgans | 68 | |
| 5. Wilde Eend | 68 | |
| 2024 | 1. Kolgans | 590 |
| 2. Spreeuw | 558 | |
| 3. Huismus | 197 | |
| 4. Vink | 141 | |
| 5. Stormmeeuw | 105 |
Vogels houden van Veenhuizen
Door de verscheidenheid aan leefgebieden en habitats, is Veenhuizen erg in trek bij vogels, waaronder overwinteraars. Dankzij verschillende typen bebouwing, waaronder de vele monumentale panden, herbergt Veenhuizen een vrij grote populatie Huismussen. ’s Zomers broeden er Gierzwaluwen, Huiszwaluwen en Boerenzwaluwen en plaatselijk Zwarte Roodstaart. De vele groene tuinen bieden voedsel, broedgelegenheid en dekking voor een breed scala aan soorten. Onder andere mezen, vinken, spechten, lijsters en vliegenvangers. Wie echt gaat letten op de vogelpopulatie van Veenhuizen zal zich verbazen over de afwezigheid van twee algemeen voorkomende soorten, namelijk Ekster en Turkse Tortel. Deze soorten schitteren letterlijk door afwezigheid.
De vele akkers rondom Veenhuizen zijn in trek bij Ooievaars, Geelgorzen en groepen ganzen. Af en toe komen er Kraanvogels vanuit het Fochteloërveen om te foerageren op de maisakkers. Holenbroeders zoals Bosuil, Grote Bonte Specht, Groene Specht, Boomklever en Holenduif profiteren van de vele oude lanen. Een nieuwkomer is de Middelste Bonte Specht. In de bossen ten noorden van Veenhuizen leven typische bosvogels zoals Zwarte Specht, Glanskop, Matkop, Zwarte Mees, Kuifmees en Kruisbek. Hier komen ook roofvogels zoals Buizerd, Sperwer en Havik tot broeden. Torenvalk profiteert her en der van geplaatste nestkasten.
Voor watervogels zoals eenden, futen en zwanen, heeft Veenhuizen weinig te bieden. In de lijnvormige wateren, zoals het Veenhuizerkanaal, komen alleen Wilde Eend en Waterhoen algemeen voor. Incidenteel een handjevol verdwaalde Krakeenden of Smienten. Algemene soorten zoals Meerkoet, Fuut en Knobbelzwaan zijn in Veenhuizen zeldzaam te noemen. De plaatselijke aanwezigheid van Blauwe Reiger, Grote Zilverreiger en Aalscholver verraadt de aanwezigheid van vis in het beperkte aanbod van water in Veenhuizen. Met een beetje geluk kom je op deze plekken ook een IJsvogel tegen.
Schaarse soorten
Tijdens de vele uurtjes fietsen en tellen is het genieten van iedere vogel, maar extra leuk zijn de soorten die je niet of nauwelijks verwacht gedurende de telling, de schaarse soorten. Hieronder een opsomming van de meest schaarse soorten gedurende mijn PTT tellingen te Veenhuizen.
- Middelste Bonte Specht (nieuwe broedvogel)
- Zwarte Specht
- Kraanvogel
- IJsvogel
- Waterral
- Ekster
- Raaf
- Matkop
- Kleine Barmsijs
- Houtsnip
Epiloog
Hoewel je op basis van 5 jaar PTT tellingen doen in hetzelfde gebied niet al te harde conclusies kunt trekken omtrent de vogelbevolking, valt er wel het een en ander te zeggen over de aantalsontwikkeling van vogels die ’s winters in en rondom Veenhuizen verblijven. Neem de fluctuaties in de plaatselijke Huismussen populatie. Het ene jaar tel je er meer dan in andere jaren. Is er een bepaalde oorzaak voor te benoemen? verplaatst een deel van de populatie zich gedurende de winter? trekt een deel van de jonge vogels weg om nieuwe gebieden te lokaliseren? Om een beter beeld te krijgen van de dichtheid van Huismussen is aanvullend onderzoek nodig, door op geschikte momenten in het voorjaar broedvogels te inventariseren. Dan krijg je een beeld van waar en hoeveel territoria de vogels hebben. Feit blijft dat Veenhuizen goed vertegenwoordigd is in Huismussen, vooralsnog is het één van de algemeenste soorten.
Maar hoe zit het met de afwezigheid van Ekster en Turkse Tortel? Landelijk algemeen tot zeer algemeen, ontbrekend in Veenhuizen, op een incidentele zwerver na. Het zijn soorten met een groot aanpassingsvermogen. Een mogelijke verklaring voor wat betreft Turkse Tortel is dat deze soort bosrijk gebied vermijd, omdat hier meer concurrentie is met Houtduif wat betreft nestplaatsen en voedsel. Ook is het mogelijk dat predatie van roofvogels als Havik een rol speelt in meer bosrijke gebieden. Hoewel Veenhuizen niet omsloten is door bos, is er in de directe omgeving veel bos. Ten zuiden van Veenhuizen ligt Bankenbos, ten noorden en oosten van Veenhuizen liggen meerdere kleine en grotere bosgebieden. Op de verspreidingskaart van Turkse Tortel is een patroon te zien wat betreft het vermijden van bosrijk gebied. Zo ontbreekt de soort grotendeels op de Veluwe, Drents/Friese Wold en de Drentse boswachterijen. Bij de Ekster is een soortgelijk beeld te zien. Te bosrijk gebied wordt vermeden, meer in trek zijn steden en halfopen landschappen. Het zijn hoofdzakelijk standvogels met beperkt zwerf- en trekgedrag.
Als we gaan kijken naar het algemene beeld qua soorten en aantallen, kan in ieder geval worden vastgesteld dat Veenhuizen een aantrekkelijk leefgebied is voor tientallen soorten. Niet alleen ’s winters, maar ook in het voorjaar en gedurende de zomer, in de broedperiode. Vogels zijn constant in beweging, en dat is in Veenhuizen niet anders. Bossen en lanen worden ouder en bevatten steeds meer dood hout, waardoor de Middelste Bonte Specht Veenhuizen heeft ontdekt als broed- en foerageergebied. Bewonersinitiatieven op het gebied van natuur en landschap lokt ook steeds meer vogels naar Veenhuizen. Het ophangen en onderhouden van nestkasten, ecologisch tuinieren, ecologisch maai- en bosbeheer en het treffen van lokale voorzieningen zoals nestgelegenheid voor Ooievaar, Torenvalk, Gierzwaluw en Huiszwaluw. Wie weet bereikt een schaarse soort als Steenuil ooit Veenhuizen. En bij minder intensief landgebruik ontstaan er (meer) kansen voor weidevogels zoals Kievit, Scholekster en Wulp.
Ik kijk alweer een beetje uit naar de PTT telling van 2025, maar zo ver is het (gelukkig) nog niet. Voorlopig kunnen we ons richten op een hopelijk niet al te natte winter en een mooi voorjaar met veel vogelzang. Op moment van schrijven (30 januari ’25) roffelen de Grote Bonte Spechten er alweer druk op los, bezig met hun territorium. De eerste Heggenmussen beginnen met zingen, Groene Spechten die er zin in hebben. En ook Boomklevers, die zo bescheiden kunnen zijn, zijn niet te missen met hun luide zang.
NATUURVERSLAVING 